پایگاه خبری آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها، در تاریخ اسلام، برخی رخدادها فراتر از یک حادثه مقطعیاند؛ به تعبیر دقیقتر، به «متن معیار» تبدیل میشوند؛ متنی که هم الهیات اسلامی، هم جایگاه پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله و اهلبیت علیهم السلام را و هم شیوه مواجهه اسلام با گفتوگوی دینی را روشن میسازد. «مباهله» از همین دست رخدادهاست؛ واقعهای که قرآن کریم در آیه ۶۱ سوره آلعمران به آن اشاره کرده و منابع معتبر تفسیری، حدیثی و تاریخیِ مسلمانان، اصل آن را گزارش کردهاند.
زمینه تاریخی ماجرای مباهله به سالهای پایانی عمر پیامبر اسلام بازمیگردد؛ زمانی که اسلام در شبهجزیره عربستان جایگاه اجتماعی و سیاسی یافته بود و گروهها و هیئتهای دینی و قبیلهای برای گفتوگو یا اعلام موضع به مدینه میآمدند. در این میان، هیئتی از مسیحیان نجران (منطقهای در جنوب حجاز و شمال یمن) به مدینه آمدند تا درباره جایگاه حضرت عیسی علیهالسلام با پیامبر(ص) گفتوگو کنند.
بر اساس گزارشهای تاریخی، آنان حضرت عیسی علیهالسلام را فراتر از پیامبری الهی میدانستند و درباره نسبت ایشان با خداوند، اعتقادی متفاوت با توحید اسلامی داشتند. قرآن کریم در آیات پیش از مباهله، استدلالی روشن مطرح میکند: خلقت حضرت عیسی (ع) بدون پدر، دلیل بر الوهیت ایشان نیست؛ چنانکه حضرت آدم علیهالسلام نیز بدون پدر و مادر آفریده شدند. آیه ۵۹ سوره آلعمران میفرماید: إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰعِندَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ ۖخَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُن فَيَكُونُ؛ «مثل عیسی نزد خدا همچون مثل آدم است؛ او را از خاک آفرید، سپس به او گفت: باش، پس موجود شد.» پس از گفتوگو و استدلال، هنگامی که طرف مقابل بر موضع خود باقی ماند، آیه مباهله نازل شد: فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ(آلعمران، ۶۱)؛ «پس هر کس پس از دانشی که به تو رسیده، درباره او با تو محاجّه کند، بگو: بیایید ما فرزندانمان و شما فرزندانتان، ما زنانمان و شما زنانتان، ما جانهایمان و شما جانهایتان را فراخوانیم، سپس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.»
مباهله در لغت به معنای نفرین متقابل و واگذاشتن امر به داوری الهی است؛ یعنی دو طرف پس از روشنشدن حجت، از خدا بخواهند دروغگو را از رحمت خود دور کند. نکته مهم این است که مباهله، جایگزین گفتوگو نبود؛ بلکه مرحله پس از استدلال و اتمام حجت بود.
یکی از نقاط برجسته این واقعه، همراهان پیامبر در روز مباهله است. گزارش مشهور و مستند در منابع اسلامی آن است که رسول خدا صلیاللهعلیهوآله برای مباهله، تنها چهار نفر را با خود آوردند که عبارت از علی بن ابیطالب(ع)، فاطمه زهرا(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع).
این گزارش در منابع متعدد اهلسنت و شیعه آمده است. از جمله، در صحیح مسلم در کتاب فضائل الصحابه، ذیل فضائل علی بن ابیطالب(ع)، نقل میکند که وقتی آیه مباهله نازل شد، پیامبر علی(ع)، فاطمه(س)، حسن(ع) و حسین(ع) را فراخواندند و فرمودند: اللَّهُمَّ هَؤُلَاءِ أَهْلِي «خدایا، اینان اهل من هستند»؛ همچنین مفسرانی چون طبری در جامعالبیان، زمخشری در الکشاف، فخر رازی در مفاتیح الغیب، قرطبی در الجامع لأحکام القرآن، و نیز محدثانی چون ترمذی و حاکم نیشابوری، اصل حضور اهلبیت در ماجرای مباهله را گزارش کردهاند. اختلافهای جزئی در نقلها وجود دارد، اما اصل آمدن پیامبر با اهل بیتشان از مشهورترین بخشهای این واقعه است.
از نگاه تفسیری، «أبناءنا» در عمل بر امام حسن و امام حسین علیهماالسلام تطبیق شد؛ «نساءنا» بر فاطمه زهرا سلاماللهعلیها؛ و «أنفسنا» بنا بر گزارشهای تاریخی، همراه با حضور علی علیهالسلام معنا یافت. عالمان شیعه از این تعبیر، فضیلتی ممتاز برای امام علی علیهالسلام فهمیدهاند؛ زیرا قرآن ایشان را در مقام مباهله در کنار «نفس» پیامبر قرار داده است؛ البته نه به معنای اتحاد ذاتی، بلکه به معنای نهایت قرب، همسویی و منزلت ایمانی.
در روایتهای تاریخی آمده است که وقتی هیئت نجران دید پیامبر(ص) با نزدیکترین افراد خانواده خود آمدهاند و نه با جمعیت، سپاه یا چهرههای سیاسی، نشانهای از اطمینان عمیق پیامبر به صدق دعوت خود دریافت کرد. برخی منابع نقل کردهاند که بزرگان نجران گفتند: چهرههایی را میبینیم که اگر از خدا بخواهند کوهی را از جا برکند، چنین خواهد شد؛ پس با آنان مباهله نکنید؛ در نتیجه، مباهله به صورت نفرین متقابل انجام نشد. هیئت نجران از ورود به مباهله خودداری کرد و به مصالحه با حکومت اسلامی تن داد. در منابعی چون تاریخ طبری، سیره ابنهشام و دیگر آثار تاریخی، به توافق و پیمان میان پیامبر و مسیحیان نجران اشاره شده است. این نکته بسیار مهم است: پایان این ماجرا جنگ نبود، بلکه قرارداد و همزیستی بر پایه تعهدات اجتماعی و سیاسی بود.
مباهله از چند جهت قابل تحلیل است. نخست، از منظر توحیدی، این واقعه بر مرزبندی روشن اسلام با غلو در مقام پیامبران تأکید دارد. قرآن حضرت عیسی علیهالسلام را پیامبری بزرگ، کلمه الهی و روحی از جانب خدا معرفی میکند، اما ایشان را خدا یا فرزند خدا نمیداند. استدلال قرآن درباره حضرت عیسی(ع)، عقلانی و آرام است؛ ابتدا برهان میآورد، سپس در برابر لجاجت، مباهله را مطرح میکند.
دوم، مباهله نشاندهنده جایگاه اهلبیت علیهمالسلام در منظومه اسلامی است. پیامبر میتوانستند بزرگان مهاجر و انصار را همراه خود ببردند، اما نزدیکترین و پاکترین افراد خاندان خود را آوردند. این انتخاب صرفاً عاطفی نبود؛ زیرا مقام مباهله مقام شهادت بر حقانیت و حضور در صحنهای الهی بود. از همین رو، بسیاری از مفسران، آیه مباهله را از مهمترین آیات فضیلت اهلبیت(ع) دانستهاند.
سوم، مباهله نشان میدهد اسلام در مواجهه با ادیان دیگر، ابتدا راه گفتوگو، استدلال و دعوت را میپیماید. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله با مسیحیان نجران مناظره کردند، به آنان فرصت بیان عقیده دادند و پس از آن نیز وقتی آنان از مباهله پرهیز کردند، پیمان اجتماعی بستند. بنابراین، مباهله سند خشونت نیست؛ سند اطمینان به حقیقت پس از گفتوگوی روشن است.
چهارم، این واقعه از منظر رسانهای و اجتماعی نیز پیام معناداری دارد. پیامبر در روز مباهله با کمترین نفرات آمدند، اما با سنگینترین سرمایه معنوی. در منطق قدرتهای ظاهری، جمعیت، سلاح و نمایش بیرونی تعیینکننده است؛ اما در منطق نبوی، صدق، طهارت و قرب الهی معیار اعتبار است. همراهان پیامبر در این میدان، نماد خانوادهای بودند که قرآن در آیه تطهیر، جایگاه معنوی آنان را چنین توصیف کرده است: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا(احزاب، ۳۳)؛ «خداوند فقط میخواهد پلیدی را از شما اهلبیت دور کند و شما را پاک و پاکیزه گرداند.»
بنا بر این؛ مباهله یک واقعه محدود تاریخی نیست؛ حلقهای است میان قرآن، سنت و تاریخ. از یک سو، آیه ۶۱ آلعمران سند قرآنی آن است؛ از سوی دیگر، نقلهای معتبر حدیثی مانند روایت صحیح مسلم، همراهان پیامبر را معرفی میکند و از جهت تاریخی، منابع سیره و تاریخ از گفتوگوی پیامبر با هیئت نجران و پایان یافتن ماجرا با مصالحه خبر میدهند.
مباهله به عنوان یک رخداد دینی، نشان داد که حقیقت در اسلام بر پایه استدلال آغاز میشود و با صدق وجودی تأیید میگردد. به عنوان یک رخداد تاریخی، جایگاه اهلبیت پیامبر(ص) را در حساسترین میدان اثبات حقانیت اسلام آشکار کرد. و به عنوان یک پیام اجتماعی، یادآور شد که گفتوگوی ادیان، زمانی ثمربخش است که بر احترام، استدلال و صداقت بنا شود؛ اما اگر نزاع بر سر حقیقت به بنبست برسد، مؤمن راستین از داوری خداوند هراسی ندارد.
علیرضا احمدی قره زاغ
شماره کارت: 6104337660001122
درگاه ملی پرداخت هدایا و نذورات: 
