پایگاه خبری آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها، بارگاه ملکوتی حضرت فاطمه معصومه سلام‌الله‌علیها در شهر مقدس قم، از آغاز فرودآمدن آن هودج قدسی در خاک این دیار تا به امروز، همواره کانون بالندگی معرفتی، تشعشع انوار ولایی و منشأ دگرگونی‌های عظیم فرهنگی و تمدنی در جهان تشیع بوده است. در این میان، حضور و نقش‌آفرینی بانوان در حریم این بانوی کرامت، نه امری حاشیه‌ای و عارضی؛ که خود جلوه‌ای درخشان از تکریم، عاملیت و کنشگری اجتماعی و هویت‌بخشی به زن مسلمان در پناه ولایت اهل‌بیت علیهم‌السلام به شمار می‌رود.
ریشه‌های این حضور و پیشگامی، به همان روزهای نخستین ورود کریمه‌ی اهل‌بیت (ع) به دارالمؤمنین قم بازمی‌گردد؛ آن‌گاه که شیرزنان اشعری قم به استقبال آن هودج قدسی شتافته و دور آن بانوی مهاجره را گرفتند و در بیت‌النور، در محضر پرنور ایشان از سرچشمه علوم، معارف و احادیث علوی بهره‌مند شدند. پس از رحلت شهادت‌گونه آن بانوی مهاجره، همین زنان مومنه به همراه بانوان جلیل‌القدر و امام‌زادگانی که در رکاب آن حضرت بودند، افتخار خادمی و پاسداری از مرقد مطهر ایشان را بر عهده گرفتند. این سنت مبارک در دهه‌های پس از سال ۲۵۶ قمری با هجرت فرخنده مخدرات خاندان عصمت و طهارت، به‌ویژه حضور بانو زینب دختر امام جواد (علیهماالسلام)، دختران مکرمه حضرت موسی مبرقع (ع) و دیگر بانوان فاطمی، استمراری ژرف‌تر یافت؛ به‌طوری‌که حضرت زینب بنت‌الجواد (علیهما السلام) به همراه برادر بزرگوارشان، نخستین قبه و بنای بارگاه را بر فراز مرقد مطهر را بنا نهادند و در کسوت خادم و متولی این آستان مقدس نقش‌آفرینی کردند. این جریان اصیل خدمتگزاری بانوان در قرون متمادی تا به امروز تداوم یافته است که از جلوه‌های بارز آن می‌توان به موقوفات ارزشمند بانوان در گذشته (که برخی از آن‌ها در موزه این آستان مقدس نگهداری می‌شود) و نیز مشارکت فعال آنان در ساخت‌وساز گنبد و بارگاه فاطمی، از عهد حضرت زینب بنت‌الجواد (ع) گرفته تا بیگم‌خانم خواهر شاه طهماسب و اعصار بعدی، اشاره نمود.
اگرچه در مطالعات تاریخ اجتماعی و اداری، پیوسته از دیوان‌سالاری‌های کهن تصویری تماماً مردانه ترسیم شده است، اما بازخوانی اسناد نویافته و دفاتر استیفای دیوانی کهن، خط بطلانی بر این پیش‌داوری‌ها می‌کشد. گرچه این جریان اصیل عاملیت و حضور اجتماعی بانوان در عرصه خدمتگزاری، در دوران سیاه پهلوی و به تبع سیاست‌های دین‌زدایی و محدودیت‌زا مثل کشف حجاب اجباری و به دلایل دیگر به رکود و کمرنگی گرایید، اما با پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی و در پرتو گفتمان دینی نظام اسلامی، بار دیگر احیا و بسیار پررنگ‌تر و قانون‌مندتر گردید؛ تا جایی که هم‌اینک ده‌ها بانوی خادم رسمی و چندین هزار خادم افتخاری بانو در این حرم نورانی به خدمتگزاری خالصانه به زائران و مجاوران اشتغال دارند.
نوشتار سندپایه حاضر با اتکا به اسلوب پژوهشی همسویی شواهد و با تکیه بر یکی از کهن‌ترین دفاتر جمع و خرج به‌جامانده از عصر صفوی و موجود در مرکز اسناد آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه (س)، پرده از حقیقتی ماندگار برمی‌دارد؛ حضور رسمی، حقوق‌بگیر و تخصصی بانوان در نظام خدمتگزاری آستان فاطمی؛ واقعیتی ریشه‌دار که پیش‌درآمدی کهن بر تجلی امروزی الگوی سوم زن مسلمان در عصر انقلاب اسلامی و بستر تمدن نوین اسلامی است.
- روش‌شناسی تحلیل؛ هویت‌بخشی از طریق مناصب
در میان اسناد دیوانی و مالی آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه (س)، «نسخه مداخل و مخارج ۱۱۳۹ قمری» جایگاهی ممتاز دارد. این سند سیاقی که در سال‌های پایانی عصر صفوی و در شرایطی خاص (هجوم افغان‌ها به ایران) تنظیم شده است، تصویری معنادار از «نظام بودجه ریزی»، «نظم اداری» و «تقسیم کار تخصصی» در تشکیلات آستانه را ارائه می دهند. بخشی از اهمیت این سند در این است که خادمان را نه با نام‌های متفرقه، بلکه با «پسوند شغلی» (به عنوان شاخصه اصلی هویت اداری) ثبت کرده است. بررسی و تحلیل این سند، حقیقت درخشان سابقه حضور رسمی و حقوق‌بگیر بانوان در بارگاه فاطمی را به اثبات می‌رساند.
مستوفیان و مشرفان در این سند، با دقت دیوانی، نام افراد را همراه با عنوان شغلی‌شان آورده‌اند. از آنجا که این سند در ماه‌های پایانی سال ۱۱۳۹ تحریر شده و حتی افرادی که مقرری خود را دریافت نکرده بودند در آن ثبت شده‌اند، از «جامعیت» بالایی برخوردار است. عباراتی نظیر «سایر جماعت که از سرکار موظف و سمت خدمت و ملازمت ندارند» در پایان سند، به‌روشنی مرزبندی میان «خادمان رسمی» و «سایرین» را مشخص می‌کند؛ بنابراین تمامی اسامی پیش از این عنوان، جملگی در جرگه صاحبان مناصب و مشاغل رسمی آستان بوده و حقوق و مواجبِ مشخصی دریافت می‌کرده‌اند.
- متن بازخوانی‌شده سطور ناظر بر خدمت بانوان
برای صیانت از اصالت متن، عین عبارات بازخوانی‌شده از «نسخه مداخل و مخارج هذه السنه سرکار فیض آثار آستانه مبارکه مقدسه عرش درجه حضرت معصومه علیها السلام فی لوی ئیل ۱۱۳۹» که دو صفحه آن ناظر بر مشاغل، عناوین و ارقام مرتبط با بانوان است در این بخش ارائه می‌گردد:
۱. در صفحه ۵ سند مذبور (ذیل عنوان خدام و سایر خدمه):
«ذکور نقد: ۳ قران جنس: ۸۰۰ من
اولاد میرزا زکی: نقد: ۳ قران جنس: ۳۰۰ من
استاد فضل اله مباشر جنس ۵۰۰ من
اناث
ام کلثوم کفشدار زنانه: ۱۵۰ من
۲. در صفحه ۷ سند مذکور (ذیل عنوان مخارج / وظیفه / خدام / سایر خدمه):
بیاض
«اناث: دو نفر:
نقد: ۹۱۶۵ دینار جنس: ۲۵۰ من
خدیجه بیکم فراش درون مرقد مطهر :
نقد: ۲۵۰۰ دینار جنس: ۲۵۰ من
عزت نسا زیارت نامه خوان:
نقد: ۲ تومان و ۶۸۰ دینار جنس: ۱۱۸ من مقررا ۶۶۶۵ دینار
سایر جماعت که از سرکار موظف و سمت خدمت و ملازمت ندارند: نقد: ۶ تومان و ۴۷۷۵ دینار جنس: 2238من»
- سه منصب تخصصی بانوان خادم در آستان فاطمی، در دوره صفوی
بر پایه داده‌های استخراج‌شده از صفحات ۵ و ۷ این سند، بانوان خادم در سال ۱۱۳۹ قمری در سه منصب کلیدی که نشان‌دهندهٔ تفکیک دقیق حوزه‌های خدمتی است، به فعالیت اشتغال داشته‌اند:
- بانو عزت‌نسا (زیارت‌نامه‌خوان): ثبت نام ایشان با حقوق مشخص (نقد و جنس)، نشان‌دهنده ارائه خدمت فرهنگی و معنویِ زیارت‌نامه‌خوانی است. در دوره‌ای که بخش بزرگی از جامعه تونایی خواندن روان متون زیارتی را نداشتند، حضور بانوانی به‌عنوان زیارت‌نامه‌خوان، تأمین‌کننده‌ی نیازهای معنوی زائران زن بوده است. اختصاص یک فرد به این منصب، قرینه‌ای قوی بر وجود فضای مجزا و مدیریت‌شده برای زیارت بانوان در عصر صفوی است.
- بانو خدیجه‌بیگم (فراش درون مرقد مطهر): در حالی که فراشان مرد وظایف محیطی و بیرونی را بر عهده داشته‌اند، حضور «خدیجه‌بیگم» به‌عنوان تنها خادم فراش در «درون مرقد»، نشان‌دهنده رویکرد حفاظتی و حفظ حرمت حریم ضریح مطهر فاطمی است. این تخصیص خدمت به بانوان در درون حرم، نشان می‌دهد که در نظام صفوی، نوعی تقسیم کار مبتنی بر حریم‌داری و رعایت ملاحظات شرعی و اخلاقی در لایه‌های مدیریتی حرم مطهر (به ویژه ضریح مقدس) برقرار بوده است.
- بانو ام‌کلثوم (کفشدار زنانه): ذکر نام ایشان در صفحه ۵ سند، مهر تأییدی بر ساختار منسجم ورود و خروج بانوان به حرم فاطمی است. وجود منصب «کفشدار زنانه» یعنی آستان در آن دوره دارای سازوکاری مشخص برای تفکیک بخش‌های خدماتی (زنانه/مردانه) بوده است که در نهایت به تکریم زائرِان زن و حفظ نظم عمومی حرم کمک می‌کرده است.
گرچه سرفصل این سندپژوهی بر اسناد عصر صفوی متمرکز است، اما این یافته‌ها ریشه در سیره تمدنی حضور زنان در اماکن مقدسه دارد. حضور واژه «اناث» در قالب عبارت «سایر خدمه» در این سند، نشان می‌دهد که خدمت بانوان در بارگاه فاطمی نه یک اتفاق؛ یک سیاست نهادینه و دیرینه بوده است. این سابقه تاریخی در دوره‌های بعدی نیز استمرار یافت و در عصر حاضر به شکوفایی رسید؛ به‌گونه‌ای که پس از انقلاب اسلامی و به‌ویژه از دهه هفتاد شمسی، این سنت تاریخی با جذب خادمان رسمی زن، بازتولید و گسترش یافت. امروزه، حضور ده‌ها خادم رسمی و هزاران خادم افتخاری زن در بارگاه دختر موسی بن جعفر (ع)، در واقع امتداد همان تشکیلات تخصصی است که ریشه‌های آن را در اسناد مالی ۱۱۳۹ قمری به وضوح می‌توان یافت.
• یافته‌ها و دلالت‌های تاریخی؛ از نکات درون سندی تا افق‌های فرامتنی
بازخوانی موشکافانه سند جمع و خرج سال ۱۱۳۹ قمری و پیوند دادن داده‌های متنی آن با افق‌های کلان تاریخی، پرده از حقیقتی درخشان در تاریخ جهان‌شهر مذهبی قم برمی‌دارد؛ حقیقتی که نشان می‌دهد ثبت نام و مواجب بانوان خادم در دفاتر مالی آستان مقدس فاطمی، نشانه‌ای از یک نظام دیوانی نهادمند و منطبق بر محاسبات دقیق اداری بوده است.
بر پایه اسلوب همسویی شواهد، این سند نویافته در دو ساحت به‌هم‌پیوسته امتداد می‌یابد: نخست در گستره یافته‌های سندی و ساختاری (درون‌متنی) که بیانگر رسمیت سازمانی، تنوع مأموریت‌ها، مکان‌مندی خدمت و استقلال مالی بانوان در دارالمؤمنین قم است؛ و سپس در افق دلالت‌های تاریخی و تمدنی (فرامتنی) که در پیوندی ژرف و سه‌لایه، از خاستگاه‌های قدسی و زیست‌مؤمنانه گرفته تا عاملیت اجتماعی در بطن تاریخ، و نهایتاً نقد گفتمان‌های معاصر و تبیین الگوی سوم زن مسلمان، معنا می‌یابد. تلفیق این یافته‌های سندی و ظرفیت‌های فرامتنی، در قالب هشت محور کلان، هویتی و تمدنی پیش‌روی پژوهشگران و جامعه مؤمنان قرار می‌گیرد:
۱. کشف شناسنامه ۳۰۰ ساله خدمت رسمی بانوان در حرم مطهر فاطمی
بازخوانی اسناد نویافته عصر صفوی (سال ۱۱۳۹ قمری) در آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه (س)، پرده از ساختاری مترقی در نظام اداری دارالمؤمنین قم برمی‌دارد. بر پایه این سند رسمی مالی، بانوان دارای تشکیلات دیوانی و سرفصل تفکیک‌شده «اناث» در کنار خادمان مرد بوده‌اند. سند به روشنی نشان می‌دهد که حضور خادمان بانو، امری عارضی، مقطعی یا حاشیه‌ای نبوده؛ منصبی قانونی، دارای چارت سازمانی و ثبت‌شده در بالاترین سطح دفاتر محاسباتی آستان مقدس فاطمی بوده است که از قاعده‌مندی و نهادمندی شگفت‌انگیز تشکیلات حرم فاطمی در بیش از سه سده پیش حکایت دارد.
۲. از تنظیف ضریح مطهر تا زیارت‌نامه‌خوانی و انتظام تشرف بانوان
برخلاف تصورات رایج، مأموریت‌های بانوان در آستان فاطمی در عصر صفوی بسیار کلیدی، تخصصی و در حریم قدسی روضه منوره تعریف شده است. تخصیص دقیق پسوندهای شغلی به اسامی خادمان در این سند، از یک نظام اداری پیشرفته با شرح وظایف تفکیک‌شده خبر می‌دهد. این بانوان سه ساحت بنیادین از مسئولیت و خدمت را عهده‌دار بوده‌اند: «خدیجه‌بیگم» مسئولیت خطیر «فراش درون مرقد مطهر» (تنظیف، غبارروبی و صیانت خاص از فضای پیرامون مرقد منور) را بر عهده داشته؛ «عزت‌نسا» با برخورداری از سواد دینی و تسلط به ادعیه، در منصب «زیارت‌نامه‌خوان» راهبری فرهنگی، معرفتی و آموزش آداب زیارت را متکفل بوده و «ام‌کلثوم» به عنوان «کفشدار زنانه» و نخستین حلقه تشرف، به تکریم و انتظام‌بخشی مسیر تردد زائران اشتغال داشته است؛ تنوعی کم‌نظیر که گستره و تلفیق شایسته‌ای از امور اجرایی و خدماتی، خادمی حریم قدسی و راهبری معنوی و زیارتی را به تصویر می‌کشد.
۳. حریم قدسی و امنیت روانی؛ از درون مرقد تا مسیر تشرف زائران
قید دقیق عبارت «درون مرقد مطهر» برای خدیجه‌بیگم و عنوان «کفشدار زنانه» برای ام‌کلثوم در این سند صفوی، بازتاب‌دهنده یک مهندسی دقیق فرهنگی، مکانی و فقهی در بارگاه فاطمی است. از یک‌سو، تنظیف و غبارروبی نزدیک‌ترین مدار پیرامون ضریح مطهر، به مقتضای عفاف، طهارت باطنی و تناسب تکوینی، به دست‌های پاکیزه بانوان پرهیزکار سپرده می‌شده تا شان مادری و ریحانگی در پیشگاه دخت گرامی امام موسی بن جعفر (علیهماالسلام) در کمال ادب رعایت گردد؛ و از سوی دیگر، پیش‌بینی کفشداری زنانه، درب ورودی مجزا و راهروی اختصاصی، ضامن ایجاد محیطی کاملا امن، عفیفانه و پیراسته از تزاحم بوده است تا زائران بانو با آرامش خاطر کامل و وقار مؤمنانه به فیض تشرف و زیارت بانوی کرامت نائل آیند.
۴. استقلال مالی و نظام عادلانه حقوق و دستمزد در عهد صفوی
دفتر مداخل و مخارج ۱۱۳۹ ق. خط بطلانی بر فرضیه فرودستی اقتصادی زنان در عهد صفوی می‌کشد و اثبات می‌کند بانوان خادم از استقلال کامل مالی و حقوقی برخوردار بوده‌اند. مواجب آنان در نظام حسابداری آستان، هم‌تراز با سایر کارکنان در دو قالب نقد (تومان و دینار) و جنس (غله و آذوقه سالانه) تعیین شده و بر پایه سیستم قبض و حواله رسمی، مستقیماً به شخص بانوان پرداخت می‌شده است. علاوه بر این، اختصاص ۲۵۰ من غله به عنوان مستمری سالانه به خدیجه‌بیگم رقمی است که با دریافتی خادمان مرد نظیر دربانان (۲۰۰ من) برابری کرده و حتی از آن پیشی می‌گیرد؛ امری که نشان می‌دهد، تکریم زن در فرهنگ و فقه شیعی، همواره با استقلال مالکیت اقتصادی و حقوقی همراه بوده و معیار ارزش‌گذاری شغلی در آستان مقدس فاطمی، شایستگی و مأموریت محوله بوده است نه جنسیت.
۵. تشخص مدنی و رسمیت هویتی زن مسلمان در اسناد حکومتی
ثبت صریح نام‌های شریف «خدیجه‌بیگم»، «عزت‌نسا» و «ام‌کلثوم» به جای استفاده از القاب مبهم و کلیشه‌ای آن روزگار (همچون «عیال فلانی»)، بارزترین گواه بر رسمیت مدنی و هویت مستقل حقوقی زن در دارالمؤمنین قم است. در این سند اداری و دیوانی دوره صفوی، این شیوه نگارش در کنار تقدم اداری نام بانوان خادم بر جماعت مردان غیرشاغل در دفاتر استیفاء، نشان می‌دهد که نظام حکمرانی دینی آن دوره، زن مؤمن را واجد تشخص فردی، اهلیت حقوقی و صلاحیت کامل برای احراز جایگاه‌های رسمی و استخدامی می‌دانسته است. علاوه بر این، ثبت ستون رسمی «مقررا» برای عزت‌نسا و به‌کارگیری اصطلاحات ناظر بر مقرری سالانه، اثبات می‌کند که حقوق و مواجب این بانوان مصوبه‌ای قانونی، دائمی و سنواتی بوده است.
۶. ابطال فرضیه انزوای زن در عصر صفوی و افق‌گشایی برای «الگوی سوم»
این سند تاریخی پاسخی قاطع و مستند به ادعاهای مستشرقان و قرائت‌های تجددزده‌ای است که زن در تمدن اسلامی را عنصری منفعل، حاشیه‌نشین، محصور در پستوی خانه‌ها انگاشته و بی‌هویت معرفی می کنند. سند آستان نشان می‌دهد زن مسلمان ایرانی در کمال پایبندی به حیا، عفاف و مرزهای شرعی، در قلب عمومی‌ترین و مقدس‌ترین نهاد مذهبی شهر و کشور نقشی ممتاز ایفا می‌کرده است؛ تجلی و تحقق عینی همان «الگوی سوم زن مسلمان» در منظومه اندیشه انقلاب اسلامی؛ الگویی متعالی که بانوی مؤمن را نه اسیر تحجر و انزوای شرقی می‌خواهد و نه در ورطه ابتذال و ابزارانگاری دنیای غرب رها می‌سازد، بلکه با احراز شغل رسمی، عاملیت اجتماعی و تشخص مدنی، شأن والای خانوادگی او را در پیوند با نقش‌آفرینی فرهنگی و معنویت شکوفا می‌نماید.
۷. خدمت بانوانه از هجرت فاطمی تا انقلاب اسلامی؛ استمرار یک سنت الهی
همسویی شواهد سندی و تاریخی آشکار می‌سازد که تکریم شأن بانوان در حرم قم، در سطح یک پشتیبانی رسمی حاکمیتی و ساختاریافته محقق شده است؛ لذا حضور رسمی بانوانی چون خدیجه‌بیگم، عزت‌نسا و ام‌کلثوم در سند ۱۱۳۹ ق، حلقه‌ای زرین از یک پیوستار فرهنگی هزار و دویست ساله در جهان‌شهر تمدنی قم است؛ سنتی دیرپا که از فرود هودج نورانی حضرت فاطمه معصومه (س) و پیشگامی زنان خاندان اشعری در سال ۲۰۱ ق آغاز شد، با ساخت نخستین بقعه توسط بانو زینب (دختر مکرمه امام جواد علیه‌السلام) تثبیت گردید و در عصر صفوی نظام تشکیلاتی و رسمی یافت. گسترش چشمگیر خدمتگزاری بانوان در حرم مطهر فاطمی پس از انقلاب اسلامی و حضور هزاران بانوی فرهیخته، دانشگاهی و حوزوی در کسوت خادمان رسمی و افتخاری، ریشه در خاستگاه‌های معرفتی تشیع داشته و امتداد تکاملی همین میراث تاریخی و مذهبی است؛ سنتی الهی که در افق بیانیه گام دوم انقلاب، پیشگامی زن مسلمان را در ساحت‌های معنوی، فرهنگی و اجتماعی، و پرچم‌داری خودسازی، جامعه‌پردازی و تمدن‌سازی نوین اسلامی نوید می‌دهد.
۸. قم؛ جهان‌شهر تمدنی بانوان و تجلیگاه مکتب و کرامت فاطمی
داده‌های سندی عصر صفوی (۱۱۳۹ ق) و برآیند همسویی شواهد اثبات می‌کند که شهر مقدس قم، در پرتو هجرت تمدن‌ساز حضرت فاطمه معصومه (س)، از دیرباز کانون تکوین هویت، مرجعیت معنوی و بالندگی فکری و عاملیت اجتماعی زنان در جهان تشیع بوده است. این سند رسمی دیوانی، گواهی زنده بر استمرار و نهادینگی «مکتب و فرهنگ فاطمی» در بطن تاریخ است؛ مکتبی که بارگاه نورانی بانوی کرامت را به عنوان تجلیگاه انوار تربت بی‌نشان مادر بزرگوارشان، حضرت زهرای اطهر (سلام‌الله‌علیها)، به پایگاهی تحول‌آفرین و الهام‌بخش برای کرامت‌بخشی به زنان و گسترش فرهنگ خدمت تبدیل کرد. در پرتو این فیض قدسی، حرم اهل‌بیت (ع) به برکت فاطمه دوم (س)، به بستری شکوفا برای پیوند زدن علم، عفاف، نظام‌مندی، خدمت اجتماعی و صیانت از ولایت بدل گشت تا الگویی تاریخی، زنده و الهام‌بخش از جایگاه تمدنی زن مسلمان را فراروی تاریخ قرار دهد.
- نتیجه‌گیری و جمع‌بندی
واکاوی «نسخه مداخل و مخارج ۱۱۳۹ قمری»، پرده از واقعیتی انکارناپذیر برمی‌دارد؛ نظام خدمتگزاری در آستان مقدس فاطمی از آغاز بر پایه کرامت انسانی، تقسیم کار تخصصی و عاملیت حقوقی و معنوی بانوان بنا نهاده شده است. حضور رسمی بانوانی چون «عزت‌نسا»، «خدیجه‌بیگم» و «ام‌کلثوم» در کسوت خادمی بارگاه ملکوتی حضرت فاطمه معصومه (س)، نماد پیوند جاودانه فرهنگ حجاب و عفاف و فعالیت اجتماعی در پرتو بارگاه منور فاطمی است.
سند ۱۱۳۹ قمری، یک شناسنامه تاریخی برای خدمتگزاری بانوان در آستان فاطمی است. این سند نشان می‌دهد که در ساختار دیوانی صفویه، بانوان خادم علاوه بر اینکه حضوری مستمر و پایدار داشته‌اند، از «جایگاه شغلی مصوب»، «مقرری و حقوق مشخص» و «حیطه وظایف تخصصی» برخوردار بوده‌اند. این تقسیم کار هوشمندانه (زیارت‌نامه‌خوانی، فراشی و حریم‌داری درون مرقد و کفشداری زنانه) گواه آن است که مدیریت حرم مطهر فاطمی، نیازهای معنوی، رفاهی و امنیتی زائران زن را با درایت تمام به رسمیت شناخته و با تکیه بر ظرفیت نیروی انسانی بانوان مدیریت می‌کرده است.
سنت اصیل خدمت بانوان، ریشه در استقبال و همراهی زنان اشعری قم در سال‌روز ورود بانوی تمدن ساز در سال ۲۰۱ ق و هجرت و هدایت‌گری بانوان فاطمی از نسل جوادالائمه (ع) در نیم قرن پس از آن، به قم دارد؛ اگرچه حضور خادمانه زنان در دوران تجدد آمرانه پهلوی اول به دلیل سیاست‌های خلاف عفت و دینداری دچار افول گردید، اما با پیروزی انقلاب اسلامی تجدید حیات یافت و جان تازه گرفت؛ تا آنجا که امروزه حضور ده‌ها بانوی خادم رسمی و چندین هزار خادم افتخاری در این حرم اهل بیت (ع)، تجلی عینی و پرشکوهی از «الگوی سوم زن مسلمان» را به منصه ظهور رسانده است. سند ۱۱۳۹ قمری گرچه یک دفتر کهن و مستند مالی و بودجه‌ای و حاکی از وضعیت و فرهنگ عصر صفوی است؛ اما در واقع منشوری تاریخی و چراغ راهی هویتی برای احیاء و ساخت تمدن نوین اسلامی در افق بیانیه گام دوم است که اثبات می‌کند زن عفیف شیعی همواره در متن والاترین نهادهای اجتماعی، عاملی اثرگذار، صاحب‌نقش و تمدن‌ساز بوده است. (سندپژوه و نویسنده: محمدباقر مشکاتی )
- تصاویر اسناد: سند جمع و خرج آستان مقدس فاطمی، به سال ۱۱۳۹ ق.
- حرم مطهر فاطمی در دوره صفویه/ نقاشی (گراور/طرح) شاردن فرانسوی (۱۰۸۰ – ۱۰۹۰ قمری)
(محمدباقر مشکاتی)
