پایگاه خبری آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها| دهه مبارک کرامت و سالروز ولادت باسعادت بانوی تمدنساز، حضرت فاطمه معصومه (س)، فرصت مغتنمی است تا به بازخوانی عمیقتر و جامعترِ ابعاد شخصیتی و حرکت تاریخی ایشان بپردازیم. در این میان، شناخت جایگاه و منزلت این بانوی مکرمه از منظر رهبر شهید انقلاب اسلامی (رضوان الله تعالی علیه)، کشف و شناخت یک منظومهی فکری و راهبردی است. تبیین و فهم این نگاهِ ژرف، آثار و برکات فراوانی برای عموم جامعه و بهویژه نهادها، متولیان و فعالان فرهنگی و اجتماعی دارد؛ چراکه الگوگیری از حرکت هوشمندانه و اثرگذار ایشان، میتواند چراغ راهی برای کنشگریِ فعالانهی مؤمنانه در عصر تهاجمات پیچیدهی فرهنگی باشد. در این یادداشت، آثار و برکات هجرت استراتژیک و تمدنساز این بانوی بزرگوار را در اندیشهی امام خامنهای بازخوانی میکنیم.
در منظومهی فکری رهبر شهید انقلاب، بررسی ابعاد حیات طیبهی حضرت فاطمه معصومه (س) گرهخوردگی عمیقی با مسئلهی «هجرت» دارد؛ هجرتی راهبردی و تمدنساز که فراتر از یک جابهجایی جغرافیایی، سرآغاز تحولی شگرف در تاریخ تشیع و پایهگذاری قطب علمی و معرفتی جهان اسلام در شهر قم گردید. در این یادداشت، آثار و برکات این حرکت عظیم را در اندیشهی امام شهید بازخوانی میکنیم:
- «قم شدنِ قم»؛ هویتبخشیِ مضجع شریف به یک جهانشهر معنوی
شکلگیری اصالت و هویت شهرهای بزرگ در بستر تاریخ، همواره معلول عوامل گوناگونی بوده است، اما در نگاه رهبر انقلاب، هویت شهر قم انحصاراً وامدار یک وجودِ قدسی است. ایشان با تأکید بر این جایگاه بیبدیل میفرمایند: «بدون تردید نقش حضرت فاطمه معصومه (سلام الله علیها) در قم شدن قم و عظمت یافتن این شهر عریق مذهبیِ تاریخی، یک نقش «مالا کلام فیه» است».(۱۳۸۹/۰۷/۲۹) «یکی از امتیازات بزرگی که شهر عزیز قم دارد، این است که بر گرد مضجع شریف یکی از برگزیدگان اهل بیت (علیهم السلام) – حضر ت فاطمه معصومه (علیها سلام الله) – بنا شده است. اگر چه سوابق این شهر، بیش از این است؛ لیکن هویت قم در طول دوازده قرن گذشته، تقریبا هویت شهری است که برگردِ این مرقد دختر موسی بن جعفر (علیه الصلاه و السلام) بناست و این امتیاز بزرگی است.» (۱۳۷۴/۰۹/۱۳)
در واکاوی این نگاه راهبردی، درمییابیم که مضجع شریف ایشان طی دوازده قرن، صرفاً یک زیارتگاه نبوده، بلکه همچون لنگرگاهی معنوی و هستهای مرکزی عمل کرده است. این مرقد مطهر، تمام مناسبات اجتماعی، فرهنگی و علمی منطقه را پیرامون خود بازتعریف کرده و شهری را که میتوانست نقطهای عادی در جغرافیای ایران باشد، به پناهگاه و خاستگاه اصلی اندیشه شیعی در جهان مبدل ساخته است.
در منطق تحلیلیِ رهبر شهید انقلاب، ما با یک پدیدهی شگرفِ جغرافیایی-معنوی روبهرو هستیم؛ مضجعی که تنها یک زیارتگاهِ آرامبخش نیست، بلکه «عنصر معنوی هویتساز» است. استقرار پیکر مطهر این بانوی کرامت در قم، در واقع نقطهی ثقلِ یک تغییرِ جغرافیای فرهنگی و مذهبی بزرگ در جهان اسلام بود. بدون حضور این گوهر درخشان، قم تنها یکی از شهرهای حاشیهی کویر باقی میماند، اما این جاذبهی ملکوتی، بستر مناسبی را فراهم آورد تا در طول قرنها، هزاران عالم، فقیه و مجاهد به گرد این کانون نور حلقه بزنند. در حقیقت، حضرت فاطمه معصومه (س) خشتِ بنایِ بزرگترین پایگاهِ علمی و عقیدتیِ تشیع را بنا نهادند و به یک جغرافیایِ خاکی، اعتباری به وسعتِ تاریخِ اسلام بخشیدند.
- هجرت تاریخساز؛ رسانهی سیار ولایت در طول تاریخ
امام خامنه ای شهید، حرکت تاریخی این بانوی مکرمه را یک راهبرد فعالانهی فرهنگی و اجتماعی میدانند و با اشاره به ظرایف این هجرت میفرمایند: «این بانوی بزرگوار، این دختر جوان تربیت شده دامان اهل بیت پیغمبر، با حرکت خود در جمع یاران و اصحاب و دوستان ائمه و عبور از شهرهای مختلف و پاشیدن بذر معرفت و ولایت در طول مسیر در میان مردم و بعد رسیدن به این منطقه و فرود آمدن در قم، موجب شده است که این شهر به عنوان پایگاه اصلی معارف اهل بیت در آن دوره ی ظلمانی و تاریک جباران بدرخشد.» (۱۳۸۹/۰۷/۲۹). دقت در واژگان آن بزرگوار، زوایای پنهان این حماسه را روشن میکند؛ تأکید بر عبارت «دختر جوانِ تربیتشده» نشانگر قدرت الگوسازیِ تربیت اسلامی است که چگونه یک بانوی جوان میتواند در اوج خفقان سیاسیِ بنیعباس (دورهی ظلمانی جباران)، به یک رسانهی پویا و سیار تبدیل شود. «پاشیدن بذر معرفت» در طول مسیر، حاکی از آن است که هجرت ایشان یک حرکت ساده و منفعلانه برای پیوستن به برادر نبود، بلکه یک شبکهسازیِ هدفمندِ شیعی بود که ثمرهی آن، بیداری و روشنگری در پهنهی ایران و تأسیس پایگاه مستحکم ولایت در قم مقدس بود.
همچنین رهبر شهید انقلاب در تبیین ابعادِ این هجرتِ راهبردی که معادلاتِ تاریکِ طاغوتِ زمان را در هم شکست، حرکتِ این بانوی مکرمه را در امتداد مسیرِ برادر بزرگوارشان، نقطهی عطفی تحولآفرین و سازنده در تاریخ تشیع ارزیابی کرده و میفرمایند: «تقارن این دیدار ما … با میلاد مسعود حضرت علی بن موسی الرضا (علیه الاف التحیه و اثناء)، و همچنین ولادت خواهر بزرگوار ایشان، حضرت فاطمه معصومه ما را به یاد حرکت عظیم و مبارک این برادر و خواهر و هجرت پرمعنای این دو بزرگوار می اندازد؛ که بدون تردید در تاریخ ملت ایران و تاریخ تشیع، یک حرکت سازنده و تاثیرگذار بوده است».( 1389/7/29)
از این روی باید توجه داشت که هجرتِ حضرت فاطمه معصومه (س)، یک سفرِ عاطفیِ صرف برای دیدارِ برادر نبود؛ بلکه یک «اقدامِ راهبردیِ تمامعیار» در قلبِ تاریکیِ دورانِ استبدادِ عباسی به شمار میرفت. در روزگاری که مأمون با تزویر تلاش میکرد حقیقتِ ولایت را در پسِ پردهی ولایتعهدیِ تحمیلی مسلخ ببرد، حرکتِ این بانوی جوان از مدینه تا قلبِ ایران، همچون یک رزمایشِ بزرگِ سیاسی-فرهنگی عمل کرد. ایشان در قامتِ یک «رسانهی سیار و بیدارگر»، در هر منزلگاه، پرده از چهرهی نفاق برداشتند و پیامآورِ حقانیتِ امامِ زمانِ خویش شدند. این هجرتِ شجاعانه، تکرارِ هنرمندانهی خطبههای زینب کبری (س) در قالبی جدید بود که انحصارِ رسانهایِ و تبلیغاتی طاغوتِ زمان را در هم شکست.
- سرچشمهی جوشان معرفت و بصیرت در شریانهای امت اسلام
در نگاه تمدنی شهید امام خامنهای، پیوندی ناگسستنی میان حضور این بانوی مکرمه و شکلگیری حوزه علمیه قم، بزرگترین نهاد علمی جهان تشیع وجود دارد. ایشان این ارتباط وثیق را چنین توصیف میکنند: «در این شهر عزیز، سه نقطه برجسته در میان این همه نقاط روشن، چشم را به خود جلب می کند: اول حرم مطهر و مضجع شریف حضرت فاطمه معصومه (علیها سلام) است؛ آن بزرگواری که این سرچشمه جوشان وخروشان نخستین بار از کنار مرقد او جوشید و برکاتش به همه عالم بخصوص دنیای اسلام رسید… . دوم، علم و فقاهت و حدیث است که این شهر پرچمدار آن بوده است؛ حوزه علمیه ای که از هزار و دویست سال قبل تا امروز در این شهر مقدس همیشه پابرجا و برپا بوده است. علمای بزرگ، فقهای بزرگ، فلاسفه با ارزش، محدثان عالی مقام و مولفان عالی قدر از این شهر برخاستند یا به این شهر پناه آوردند و در زیر پرتو مطهر پاره تن امامت و ولایت_ یعنی حضرت معصومه (علیها سلام) – اقامت گزیدند». « این بانوی بزرگوار … موجب شده است که این شهر به عنوان پایگاه اصلی معارف اهل بیت در آن دوره ظلمانی و تاریک حکومت جباران بدرخشد و پایگاهی بشود که انوار علم و انوار معارف اهل بیت را به سراسر دنیای اسلام از شرق و غرب منتقل کند.» (۱۳۷۹/۰۷/۱۴ و ۱۳۸۹/۰۷/۲۹)
در این بیانات عمیق امام شهید، مضجع حضرت معصومه (س) به مثابه «چشمهی جوشان» و حوزهی علمیه به عنوان «قلب تپنده» معرفی شده است. این استعارهی دقیق نشان میدهد که فیض عظیم علمی و معنوی قم، ریشه در کرامتِ این بارگاه دارد. رسالتی که رهبری برای تربیتیافتگان این حریم متصور هستند، محصور در مرزهای جغرافیایی نیست؛ بلکه وظیفهی خطیرِ تغذیهی فکری، تولید علم نافع و تزریقِ شجاعت، آگاهی و بصیرت به تمام پیکرهی امت اسلامی برای مقابله با جاهلیتهای نوین در سراسر جهان امروز است.
نگاهِ عمیق و تمدنی به بیاناتِ شهید امام خامنهای نشان میدهد که کارکردِ حرمِ مطهر فاطمی، محدود به گذشتههای دور نیست؛ بلکه همچون یک «گنجینه عظیمِ معنوی» و «منبع تولیدِ اندیشه»، بهصورتِ مستمر در حالِ پمپاژِ خونِ آگاهی و معرفت به شریانهای امتِ اسلام است. بیدلیل نیست که بزرگترین معجزهی قرن، یعنی انقلاب اسلامیِ ایران، از جوارِ همین مضجعِ شریف و به دستِ تربیتیافتگانِ همین مکتب (همچون امام خمینی ره) آغاز شد. امروز نیز امواجِ بیداریِ اسلامی و هستههای مقاومت در سراسرِ جهان، بهطورِ مستقیم یا غیرمستقیم، از چشمهی جوشانِ معرفت و بصیرتی سیراب میشوند که از قلبِ قم و از کنارِ مرقدِ مطهرِ حضرتِ فاطمه معصومه (س) میجوشد.و این هم کلام امام شهید است که فرمودند: «امروز هم مرکز معرفتی دنیای اسلام، شهر قم است. امروز همان دوران، قم قلب فعال و متحرکی است که میتواند و می یابد و خون معرفت و بصیرت و بیداری و آگاهی را در سراسر پیکر امت اسلامی پمپاژ کند». (۱۳۸۹/۰۷/۲۹)
- رهیافت کاربردی برای نهادها و فعالان فرهنگی-اجتماعی
با عنایت به تحلیل بیانات رهبرشهید انقلاب پیرامون سیره حضرت فاطمه معصومه (س) در این نوشتار، میتوان راهبردهای عملیاتی و کاربردی زیر را برای کنشگران عرصه فرهنگ ارائه نمود:
کنشگری فعال و شبکهسازی فرهنگی (الگوگیری از هجرت): فعالان فرهنگی باید از انفعال پرهیز کرده و همچون حرکت تاریخساز این بانوی جوان، با حضور در صحنه میدان و محیطهای مختلف جامعه، به «پاشیدن بذر معرفت و ولایت» و شبکهسازی مؤمنانه بپردازند.
هویتبخشیِ معنوی به محیط پیرامون: همانگونه که حضور ایشان عامل «قم شدنِ قم» و هویتبخشی به یک شهر شد، مجموعهها و نهادهای فرهنگی نیز باید تلاش کنند تا کانونها، مساجد و پایگاههای خود را به هستههای مرکزیِ هویتبخش، انسانساز و امیدآفرین در سطح محلات و شهرها تبدیل کنند.
تولید محتوای نافع و بصیرت افزا: متولیان فرهنگی نباید افق دید خود را محدود کنند؛ بلکه باید رسالت خویش را در مقیاس کلان تعریف کرده و بسان چشمههایی جوشان، به طور مستمر خونِ آگاهی، بیداری و بصیرت را در شریانهای فکری جامعه، بهویژه نسل جوان، پمپاژ نمایند.
جمعبندی؛ تأمل در اندیشههای امام خامنهای شهید، پرده از یک ماموریت و مهندسی دقیق الهی برمیدارد. هجرت بانوی عالیمقام حضرت فاطمه معصومه (س)، طراحیِ شگرفی برای انتقال مرکزیت علمی و معنوی تشیع به جغرافیای ایران با محوریت قم مقدس بود. حضور این «پارهی تن امامت»، قم را از دل تاریخ بیرون کشید و به کانون صدور انوار معرفت، فقه و بصیرت و مقاومت مبدل ساخت؛ کانونی که تا به امروز، نبضِ بیداری و فقاهت در جهان اسلام، در سایهسارِ کرامتِ او میتپد. درنگ در این نگاهِ راهبردی نشان میدهد که هجرت ایشان، در واقع رقم زدنِ یک «تغییر جغرافیای معنوی» در جغرافیای جهان اسلام بود. قم با حضور این بانوی مکرمه، از یک سکونتگاه معمولی به «پایگاه راهبردی و عقیدتی تشیع» و دژ مستحکم دفاع از اسلام ناب ارتقا یافت. این حضور پربرکت و مغناطیسِ معنوی، بستری فراهم آورد تا در قرون بعدی، بزرگترین حوزهی علمیهی جهان اسلام در این مکان شکل گرفته و این شهر به خاستگاه اصلی تولید فکر و پمپاژ اندیشهی دینی به سراسر جهان تبدیل گردد؛ اتفاقی که بدون آن پیشرانِ اولیهی هجرت بانوی تمدن ساز، هرگز محقق نمیشد. امروز، درک و تبیینِ این جایگاه عظیم، رسالتی سنگین بر دوش نهادها و متولیان فرهنگی میگذارد تا با اقتدا به این الگوی بیبدیلِ کنشگری، کانونهای صدورِ انوار معرفت و بصیرت را در گسترهی ملی و جهانی بسط دهند و در مسیر تحقق تمدن نوین اسلامی، گامهایی استوارتر بردارند.
محمدباقر مشکاتی
شماره کارت: 6104337660001122
درگاه ملی پرداخت هدایا و نذورات: 
