پایگاه خبری آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها، در فرهنگ شیعی، آب نهفقط مایه حیات، که نماد پیوند میان ایمان، ایثار و حماسه کربلاست. «سنت سقایی» در اعتاب مقدس، نه یک خدمت رفاهی ساده، بلکه آیینی معرفتشناختی است که به تأسی از سلوک حضرت ابوالفضل العباس(ع) شکل گرفته است. در آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(س)، این خدمت از نخستین سالهای شکلگیری بارگاه (۲۰۱ق)، بستر تجلیِ ارادت بوده است. دیرینگی «خدمت سقایی» در حرم فاطمی دستکم به هزار سال میرسد که با تکوین ساختار اداری آستان در دوره صفویه، به «منصب سقایی» با مواجب رسمی و ابزارهای مشخص بدل گشت. بازخوانی اسناد مرکز اسناد آستان مقدس، تصویری روشن از نحوه مواجهه این سنت آیینی با مقتضیات زمانه و رعایت شاخص بهداشتی به دست میدهد.
امروزه، بازخوانی اسناد قدیمی آستان مقدس و همچنین گونهشناسی وسایل تاریخی و موزهایِ، برای مستندنگاریِ هویت تمدنی و آیینهای مذهبی و خدماتی این بارگاه منور ضروری است. این سندپژوهشی با تکیه بر اسناد نویافته و دستاول مرکز اسناد آستان مقدس فاطمی و برخی اشیاء متناظر موزه ای، به بررسی سیر تحول تاریخی و جایگاه اداری و آیینی «شغل سقایی» در حرم مطهر فاطمی میپردازد.
• پیشینه و دیرینگی سقایی در بارگاه فاطمی
سقایی زائران در بارگاه منور کریمهی اهلبیت(س) از سنتهای اصیل است که ریشه در آموزه های دینی و فرهنگ ایرانی دارد. با توجه به تأکید آموزههای دینی و احادیث شیعه بر پاداش سیراب کردن تشنگان، طبیعی است که از سال ۲۰۱ قمری، همزمان با شکلگیری بارگاه فاطمی در قم، تأمین آب و سقایی نیز بهعنوان سادهترین شیوه پذیرایی از زائران پدید آمده و تا دورههای بعد به شیوههای سنتی استمرار یافته باشد. قطعی بودن وجود مرقد باشکوه در دوره سلجوقی و نیز اشیاء و وسایل قدیمی سقایی موجود در موزه آستان، دیرینگی «خدمت سقایی» را دستکم هزارساله نشان میدهد. با سامانیافتن تشکیلات حرم فاطمی در دوره صفویه، سقایی از یک خدمت سنتی به منصبی رسمی و شغل حرمی با حقوق و مواجب مشخص بدل شد. در دورههای افشاریه، زندیه، قاجار و پهلوی نیز این شغل برقرار بود و «سقاخانه»، «آبدارخانه» و «آبخوری» از فضاهای اصلی خدمترسانی به زائران و خادمان بهشمار میآمدند. وجود سقاخانهها، آبانبارها، آبراهها و حوض صحن اتابکی نیز بر نهادینهبودن این سنت در حرم بانوی کرامت گواهی میدهد.
• خدمت سقایی در اسناد صفوی و قاجار
بررسی اسناد سیاقی و مالی دفتریِ کهن آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(س)، نشان میدهد که سقایی از سدههای گذشته، نه یک خدمت موردی، بلکه شغلی شناختهشده و تعریفشده در سازمان خدمات حرم مطهر فاطمی بوده است. اسناد صفوی و قاجاری، سقایی را در کنار دیگر خدمات رسمی آستانه ثبت کردهاند و از ابزار، اجرت، محل خدمت و جایگاه اداریِ آن نشانههای روشنی به دست میدهند.
در خصوص جایگاه اداری سقاها، از مفاد سند دخل و خرج آستانه به سال ۱۱۳۹ق برمیآید که سقاها از خادمانی بودند که عضو کشیکهای تعریفشده حرم مطهر نبودند و زیر نظر خادمباشی انجام وظیفه میکردند. بر اساس این سند، خادمباشی بر گروهی از خادمان که وظایفی چون فراشی، سقایی، شماعی و مانند آن را برعهده داشتند، نظارت میکرد. این نکته نشان میدهد که سقایی در قالب یک نظام مدیریتی مشخص تعریف شده و در مجموعه خادمان رسمی آستان قرار داشته است.
در سند جمع و خرج آستان مقدس فاطمی به سال ۱۱۴۷ق، صفحه ۶، از هزینهای با عنوان «خیک و دلو سقایی: ۶۵۰ دینار» یاد شده است. این عبارت کوتاه نشان میدهد که سقایی در این دوره خدمتی فعال و جاری بوده و ابزار مشخصی برای آن تهیه میشده است. از همین سند و قرائن دیگر برمیآید که وظیفه سقا تنها به آبرسانی آشامیدنی محدود نبوده و آبیاری درختان و فضای پیرامونی حرم مطهر فاطمی را نیز دربرمیگرفته است.
در «نسخه مداخل و مخارج سرکار آستانه متبرکه مقدسه رضیه رضویه حضرت معصومه علیهاالسلام، مقرراً منها فی توشقانئیل ۱۱۴۸» نیز عبارت «کاسه سقایی ۸ عدد، فی ۱۰ دینار، ۸۰ دینار» ثبت شده است. این گزارش مالی از یکسو وجود ابزارهای اختصاصی برای سقایی را اثبات میکند و از سوی دیگر نشان میدهد که این خدمت دارای ساختار هزینهای مشخص و ردیف بودجهای مستقل بوده است.
در سند سیاق ۱۲۶۶ق نیز آمده است: «الواصل تصرفی ورثه آقا علی سقا…». این عبارت نشان میدهد که عنوان «سقا» نه تعبیرى گذرا، بلکه هویت شغلیِ شناختهشدهای بوده که در اسناد مالی و حقوقی قدیمی نیز با همین عنوان ثبت میشده است. اشاره به ورثه «آقا علی سقا» نیز میتواند از درآمیختگی این شغل با هویت خاندانی و اجتماعی اشخاص حکایت کند.
همچنین در کتابچه سیاقی «دستورالعمل جمع و خرج موقوفات متعلقه سرکار فیضآثار حضرت معصومه(س)» در ۲۵ شوال ۱۳۰۴ق (ش.س: ۱۰۸۲۵۶۲) از «دکه شمعفروشی، طرف سقاخانه» یاد شده است. این تعبیر از حیث فضایی و کالبدی اهمیت بسیار دارد؛ زیرا نشان میدهد که سقاخانه در محیط حرم مطهر، جایگاهی شناختهشده و ثابت داشته و حتی موقعیت برخی فضاهای خدماتی با نسبت به آن تعریف میشده است.
• اشیاء و ابزارهای موزهای در خدمت سقایی
بخش مهمی از پیشینه خدمت سقایی در حرم مطهر فاطمی، در اشیاء قدیمی و ابزارهای تاریخیِ محفوظ در موزه آستان مقدس قابل تحلیل و بازخوانی است. این آثار، هم ارزش کاربردی گذشته را بازمینمایانند و هم از حیث هنری، محتوای کتیبهای و نگاه تمدنی شایان توجهاند.
از جمله این آثار، سنگآبه کشکولی با پایه مجزا [حجاری] است که با ابعاد ۳۰×۶۲×۹۸ سانتیمتر و پایهای مرمری با نقوش برجسته، نمونهای ارزشمند از پیوند کارکرد و هنر در ابزار سقایی بهشمار میرود. این ظرف سنگی که دارای سوراخ آبرو در بخش تحتانی است، افزون بر کاربری آشکار خود در آبرسانی و آبخوری، از رهگذر اشعار حکشده بر لبه آن و نیز انتسابش به والیخان، از نوادگان فتحعلیشاه قاجار، به تاریخ ۱۲۵۱ هجری قمری، هویتی تاریخی یافته است. چنین آثاری روشن میسازد که برخی ابزارهای سقایی در حرم مطهر فاطمی، صرفاً وسایل مصرفی نبودهاند، بلکه در جایگاه هدایای نفیس، موقوفات و نذورات ماندگار در حافظه تاریخی آستانه جای گرفتهاند.
افزون بر این، وجود جامها و کاسههای (طاس/باده) برنجی و مسی در موزه فاطمی، با تصریح «وقف بر حضرت عباس(ع)»، نشانهای روشن از تأسی واقفان از سلوک سقای کربلا و پیوند عمیق این سنت با فرهنگ عاشورا است. این اشیاء، نمایانگر ابزار خدمت، و سندی بر پیوند وقف، هنر، آیین و خدمت در حرم مطهر فاطمی بهشمار میآیند.
• گذار به دوران پهلوی و چالشهای آب شرب مطلوب
اسناد موجود در مرکز اسناد آستان مقدس، لایههای پنهانی از حیات اجتماعی و اداری سنت سقایی را هویدا میکند. در دورههای قاجار تا پهلوی اول، «سقاخانه»، «آبدارخانه» و «آبخوریها» کانونهای اصلی خدمات سقایی بودند. وجود آبانبارها، قناتها و حوض صحن اتابکی، همگی گواه بر نهادینهبودن این سنت حسنه است. در عین حال، بقای این خدمت در طول زمان، نشاندهنده تعامل آن با شرایط جدید و ورود تدریجی عناصر نو در کنار سنتهای کهن است.
در مکاتبه «متولیباشی» حرم و میرزا ابراهیم دربانی درباره عواید موقوفه، به سال ۱۳۱۱ش (ش.س: ۱۱۷۸۱۰۶)، پیگیری عواید موقوفاتی بخشی از سازوکار رسمی تأمین هزینههای آستان فاطمی را نشان میدهد؛ سازوکاری که استمرار خدمات روزمره از جمله تأمین آب و نگهداری سقاخانهها را ممکن میساخت. همچنین در وقفنامه مسجد طباطبایی (ش.س: ۱۰۹۲۸۲۱) مورخ ۱۳۳۲ش، در بند سیزدهم، «تهیه آب شرب خنک» از محل درآمد اجارهبهای دکاکین موقوفه، بهعنوان یکی از مصارف دارای اولویت قید شده است.
در سندی از سال ۱۳۳۸ش (ش.س: ۱۰۴۸۳۱۰)، شیخ علی سقا و ولیالله سقا در نامهای به تولیت، خواستار بازگرداندن محل سنگآب به جایگاه اولیه خود هستند. همچنین در سند ۱۱/۹۹۱۴ (تیر ۱۳۳۸ش) سفارش شغلی شیخ غلامرضا سقا و دستور تولیت مبنی بر «مرخص کردن سنگ آب» دیده میشود که از آغاز فشار اداری برای حذف شیوههای سنتی سقایی خبر میدهد.
پرونده «جمعآوری سقاهای صحنین» (ش.س: ۱۱۰۵۹۵۸) در سال ۱۳۴۴ش، تقابل جدی میان اداره بهداشت قم و سقاهای حرم را ثبت کرده است. این سند حاوی اعتراض سقاها به جمعآوری سنگآبها و اصرار اداره بهداشت بر نصب شیرهای آبخوری در کنار حوضهاست؛ سندی بسیار ارزشمند که دوره گذار از ابزارهای سنتی به سازوکارهای جدید بهداشتی را بهوضوح ترسیم میکند.
در سندی با عنوان «اجرت تبدیل سقاخانه برنجی به سماور» (ش.س: ۱۰۴۰۸۵۳) در سال ۱۳۳۲ش، تغییر ظرف سنتی سقاخانه به سماور ثبت شده است. در سند دیگری با عنوان «چتر روی سقاخانههای صحن جدید» (ش.س: ۱۰۴۳۸۳۷) در سال ۱۳۳۵ش نیز برای سقاخانهها سازه محافظ پیشبینی شده است. همچنین در شهریور ۱۳۴۲ش (ش.س: ۱۱/۱۴۱۵۵) و نیز در سند درخواست ایجاد و ساخت سقاخانه از طرف سید نورالدین ابهری به تولیت حرم (ش.س: ۱۰۵۵۵۶۲)، کمبود آب زائران انگیزه اصلی ساخت سقاخانه جدید معرفی شده و درباره محل نصب شیرها، منبع و لولهکشی گفتوگو شده است.
از سوی دیگر، اسناد هزینهکرد نیز ریزهکاریهای خدماتی را نشان میدهند: در سند هزینه متفرقه آبدارخانه حرم (ش.س: ۱۰۵۳۸۴۱) مورخ تیر ۱۳۴۶ش، عباراتی چون «یخ مصرفی سقاخانه» آمده است. در سند هزینه بابت منبع و سقاخانه (ش.س: ۱۰۷۰۴۳۶) مورخ ۱۳۴۵/۰۲/۲۸، خرید بشکه و تأمین آب مورد نیاز منبع و سقاخانهی جنب دفتر هدایا و نذورات حرم، ثبت شده و در سند تقاضای خرید ملزومات آبدارخانه (ش.س: ۱۰۸۵۰۸۸) خرید چای، قند، قوری، استکان و یخ برای سقاخانهی ایوان اتابکی آمده است. همچنین در سند هزینه خرید یخ برای سقاخانه و مهمانسرای آستان (ش.س: ۱۱۳۷۲۳۲)، خرید «قالب یخ» برای رفاه زائران ثبت شده و در سند تأمین آب شرب سقاخانه بوسیلهتانکرهای آتشنشانی، سال ۱۳۷۲ش (ش.س: ۱۱۸۰۷۲۴) استمرار اصل تأمین آب شرب مطلوب و بهداشتی برای زائران در دوره جمهوری اسلامی، با ابزارهای مدرن، آشکار است.
• تحول در ابزارها و فضاهای خدمت سقایی پس از انقلاب اسلامی
سقایان حرم مطهر بانوی کرامت، هم در سقاخانه و هم بهصورت سیار، با وسایلی چون مشک، کوزه، خیک، دلو و کاسههای سفالی، برنجی و مسی به زائران آب میرساندند و در مواردی وظیفه آبیاری درختان حرم را نیز بر عهده داشتند. بخشی از این ابزارها امروزه در موزه فاطمی نگهداری میشود و برخی جامها و طاسها نیز وقفنامه دارند. در صفحه ۲۶ کتابچه خطی جمع و خرج موقوفات آستان فاطمی به سال ۱۳۰۴ق به وجود سقاخانه اشاره شده است. افزون بر آن، سقایان از مکانی به نام آبدارخانه نیز برای تهیه و توزیع آب در میان خادمان و نیز برای سقایی زائران در مراسم و آیینهای مذهبی استفاده میکردند.
پس از انقلاب اسلامی، سقایی در حرم مطهر فاطمی سیر ارتقایی و پیشرفتهسازی یافته است. با بهروزتر شدن شیوههای انتقال آب، آبخوریها جای شیوههای قدیمی را گرفتند و امروزه سقاخانهها با شیرآلات لمسی و نیها و لیوانهای یکبارمصرف، خنککنندههای مرکزی و آبشیرینکنهای بزرگ، نیاز زائران را برآورده میکنند. در صحن امام رضا(ع)، صحن صاحبالزمان(عج) و صحن جوادالائمه(ع) سقاخانههای سنگیِ چندضلعی ساخته شده و سقاخانههای دیواری نیز در بخشهای مختلف حرم تعبیه شده است. آب این سقاخانهها بهصورت مرکزی شیرین و خنک میشود و با لولهکشی در اختیار زائران قرار میگیرد.
• ماهیت، جایگاه و شرح وظایف سقایان در حرم مطهر فاطمی
سقایی در حرم مطهر فاطمی، افزون بر کارکرد خدماتی، حامل بار معنایی، مذهبی و تشکیلاتی نیز بوده است. بر پایه شواهد تاریخی و اسناد برجایمانده، سقایان تنها مأمور انتقال آب نبودند، بلکه مجموعهای از وظایف مرتبط با تهیه، حمل، نگهداری، توزیع و گاه نظارت بر مصرف آب را بر عهده داشتند: تأمین و انتقال آب، توزیع آب میان زائران و خادمان، حفظ بهداشت و نگهداشت سقاخانهها و آبخوریها، نگهداری ابزارها و اموال موقوفه، و فعالیت در چارچوب سلسلهمراتب اداری آستان. در دوره معاصر نیز این مفهوم از فعالیت فردی به یک شبکه خدماتی تخصصی در حوزههای فنی، پشتیبانی، عملیاتی و نظارتی گسترش یافته و حتی در مهمانسرای حضرتی و موکب آستان فاطمی در (عمود ۱۰۸۰ مسیر نجف به کربلا) اربعین حسینی امتداد پیدا کرده است.
جمع بندی اینکه؛ سقایی در حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س)، نه یک خدمتِ جانبی، بلکه سنتی دیرینه، منصبی رسمی و خدمتی نهادینه و بخشی از هویتِ تمدنیِ آستان مقدس فاطمی است. آیین هزارسالهی سقایی در بارگاه فاطمی، جلوهای از فرهنگ شیعی است که در سدههای نخستین با ابزارهای ساده و دستی آغاز شد، در دوره صفویه به منصبی رسمی بدل گشت و در گذر ایام، همگام با تحولات فناوری، از شیوههای سنتی (سنگآب و مشک) به سامانههای نوین (تصفیه مرکزی و سقاخانه با شیرآلات مدرن) ارتقا یافت. این تطورِ ساختاری، نشاندهنده پویایی مدیریت آستان مقدس فاطمی و انعطافپذیریِ نهاد وقف در پاسخ به نیازهای روزآمدِ زائران است. آیین کهن سقایی، با پیوندِ میان ارزش ها و آموزههای عاشورایی و دغدغههای رفاهی، اصالت و غایتِ خویش را در «آبرسانی به زائر» در حافظهی تاریخی و معنوی خادمان این بارگاه حفظ کرده و از سنتهای گذشته در حرم و حریم مطهر فاطمی تا خدمترسانی در مسیر اربعین حسینی، همچنان یکی از ستونهای هویت تمدنی آستان فاطمی است. این تحول – از ابزارهای خادمیِ دیروز تا خدمترسانیِ فنیِ و فراگیر امروز – گویای تداومِ روحیهی «تکریمِ زائر» است که همواره فراتر از یک وظیفهی اداری، تجلیگاهِ خدمتِ کریمانه در این آستان پربرکت بوده است.[2]
- نمونه هایی از اسناد و اشیاء موزه ای
[1] . سندپژوه و نویسنده: محمدباقر مشکاتی
[2] . یادداشت تفصیلی باعنوان «سیر تطور و تحول خدمت هزارساله سقایی در آستان مقدس فاطمی» از نگارنده در تارنمای مرکز اسناد آستان مقدس فاطمی به نشانی: https://asnad.amfm.ir/?p=2166 در دسترس است.
شماره کارت: 6104337660001122
درگاه ملی پرداخت هدایا و نذورات: 
