به گزارش پایگاه خبری آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه سلام‌الله‌علیها، حجت الاسلام والمسلمین علیرضا پناهیان در مراسم عزاداری دومین شب ایام فاطمیه در حرم بانوی کرامت، با تبیین آثار مادی و معنوی استعاذه و پناه بردن به خداوند متعال، این رفتار را یکی از برنامه‌های مهم معنوی انسان خداپرست دانست و تأکید کرد: استعاذه به معنای قرار دادن انسان ضعیف در پناه قدرت مطلق الهی و درخواست حفاظت از پروردگار عالم است که آثار فراوانی در سلامت جسمی، آرامش روانی، تهذیب نفس و مصونیت از وسوسه‌های شیطانی دارد.
وی در ابتدای سخنان خود به اهمیت پناه بردن به خداوند اشاره کرد و گفت: یکی از رفتارهایی که انسان خداپرست باید به آن اهتمام داشته باشد، استعاذه است. غفلت از استعاذه گاهی زمینه سوءاستفاده شیطان و عوامل او از نقاط ضعف انسان را فراهم می‌کند و موجب وارد آمدن آسیب‌های مادی و معنوی می‌شود.
سخنران حرم مطهر با اشاره به روایتی از امام صادق علیه‌السلام درباره ضرورت پناه بردن به خدا هنگام خشم و عصبانیت اظهار کرد: امام صادق علیه‌السلام سفارش می‌کنند هنگامی که عصبانی می‌شوید به خدا پناه ببرید؛ زیرا پناه بردن به خداوند می‌تواند غضب انسان را از بین ببرد و مانع از ظهور آثار شوم وسوسه‌های شیطانی شود.
شیطان و سایر اجنه قدرت مستقلی در برابر اراده خداوند ندارند
وی با بیان اینکه شیطان قدرت مستقلی در برابر اراده خداوند ندارد، افزود: شیطان از غفلت‌ها و نقاط ضعف انسان استفاده می‌کند. او پیوسته در کمین است و نقاط ضعف انسان را می‌شناسد؛ از این رو می‌توان گفت وجود شیطان در نظام امتحان الهی، زمینه‌ای برای تقویت انسان در مسیر مبارزه با وسوسه‌هاست. اگر انسان مراقب نباشد، همان عاملی که می‌توانست وسیله رشد و قدرت او باشد، به او آسیب می‌رساند.
ضرورت شناخت دشمنی شیطان و توجه به آموزه‌های قرآن
پناهیان با اشاره به مباحث مطرح‌شده درباره جن و شیاطین تصریح کرد: سخن گفتن از وجود جن و تأثیرگذاری شیاطین بر زندگی انسان، سخنی برخاسته از آموزه‌های قرآن کریم است و نباید آن را با خرافات اشتباه گرفت. سوره جن به روشنی از وجود گروهی از جنیان سخن می‌گوید که کلام خدا را شنیدند و به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله ایمان آوردند و سپس از تأثیر این مواجهه بر خود سخن گفتند.
وی ادامه داد: هدف از طرح این مباحث ترساندن مخاطبان یا ایجاد حیرت نیست، بلکه هدف آن است که انسان دشمن خود را بشناسد، نسبت به خطرات آگاه باشد و برای پیشگیری از آسیب‌ها برنامه‌ریزی کند. کسی که از دشمنی شیطان و جنیان غافل باشد، از بخش مهمی از هشدارهای قرآن درباره عداوت ابلیس و تلاش او برای تخریب زندگی انسان غفلت کرده است.
تأثیر شیطان بر انسان محدود است
سخنران حرم مطهر بانوی کرامت با اشاره به تأثیر وسوسه‌های شیطانی بر حالات روحی و روانی انسان گفت: شیطان می‌تواند ناامیدی اندک انسان را افزایش دهد، غرور کوچک او را بزرگ کند و غفلت‌های او را گسترش دهد؛ البته شیطان آفریننده گناه و مسئول مستقل اعمال انسان نیست و در نهایت، هنگامی که انسان‌ها بخواهند گناه خود را به گردن او بیندازند، از مسئولیت خود کناره‌گیری می‌کند و می‌گوید من تنها دعوت کردم و شما خودتان پذیرفتید. بنابراین، انسان باید مراقب باشد تا از همان تأثیر محدود شیطان نیز آسیب نبیند.
وی با اشاره به ارتباط سلامت جسم و روان افزود: بسیاری از ناراحتی‌های جسمی انسان ریشه در مشکلات روحی و روانی دارد؛ ترس، استرس، نگرانی، حسرت، حرص و حسادت از جمله عواملی هستند که می‌توانند به جسم انسان آسیب برسانند. در روایات نیز درباره آثار زیان‌بار حسادت بر جسم انسان هشدار داده شده است. از این منظر، شیطان یکی از عوامل تشدیدکننده زمینه‌های بیماری و آسیب‌های جسمی و روانی است؛ زیرا از ضعف‌های انسان برای افزایش اضطراب، نگرانی و ناامیدی استفاده می‌کند.
پناهیان با بیان اینکه حتی در برخی روایات برای آلودگی‌ها و امور ناپاکی که پیرامون انسان وجود دارد از تعبیر شیطان استفاده شده است، خاطرنشان کرد: این تعابیر نشان می‌دهد انسان باید در محیط زندگی، پاکیزگی و رعایت بهداشت نیز مراقب باشد.
استعاذه به معنی پیشگیری از گناه و غفلت قبل از گرفتار شدن است
سخنران حرم مطهر بانوی کرامت با تفکیک استعاذه از استغفار اظهار کرد: استغفار برای جبران گناهان و بدی‌هایی است که انجام شده، اما استعاذه ماهیتی متفاوت دارد. استعاذه پیش از ورود به وادی گناه، حیرت و ضلالت و پیش از آنکه ضعف‌های انسان زمینه ظهور پیدا کنند، صورت می‌گیرد؛ یعنی انسان پیشاپیش خود را در پناه خداوند قرار می‌دهد تا از آثار منفی وسوسه‌ها و غفلت‌ها مصون بماند.
وی یکی دیگر از آثار معنوی استعاذه را از بین رفتن غرور و احساس استقلال در برابر خداوند دانست و گفت: انسان موجودی باعظمت و دارای کرامت الهی است؛ خداوند درباره او می‌فرماید «وَنَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» و او را شایسته مقام خلافت الهی قرار داده است، اما این عظمت نباید موجب توهم کبریایی در برابر خداوند شود.
پناهیان افزود: هر انسانی ممکن است در درون خود نوعی فرعونیت و احساس استقلال داشته باشد و تصور کند می‌تواند بدون اتکا به خداوند همه امور را سامان دهد. حتی در روایتی درباره نیازهای طبیعی و دفع مواد زائد از بدن انسان، به این نکته اشاره شده است که وجود چنین محدودیت‌هایی برای شکستن تکبر انسان و یادآوری ضعف و نیازمندی اوست. بنابراین، انسان باید عظمت و کرامت خود را بشناسد، اما در برابر خداوند متواضع باشد.
سخنران حرم مطهر تأکید کرد: استعاذه انسان را از نظر روحی تهذیب و پاک می‌کند؛ زیرا با پناه بردن به خدا، انسان کوچکی و نیازمندی خود را در برابر پروردگار اعتراف می‌کند و می‌پذیرد که اگر خداوند دست او را نگیرد، توان حفاظت مستقل از خود را ندارد.
توصیه پیامبر اکرم و امام صادق علیهماالسلام به استعاذه روزانه
وی با اشاره به سفارش‌های مکرر قرآن کریم درباره دشمنی شیطان با انسان، بر ضرورت توجه به روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام تأکید کرد و گفت: در روایات سفارش شده است که انسان هر شب پیش از خواب به خداوند پناه ببرد.
وی در همین زمینه به روایتی از امام صادق علیه‌السلام اشاره کرد که بر مراقبت انسان از استعاذه پیش از خواب تأکید دارد و در آن، یازده تعبیر برای پناه بردن به خداوند بیان شده است؛ از جمله پناه بردن به عزت، قدرت، جلال، سلطنت، جمال، عظمت، منع، جمع، ملک و وجه خداوند و نیز رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله، از شر آنچه خداوند آفریده است.
سخنران حرم مطهر با بیان اینکه محور این تعابیر، عظمت و قدرت خداوند است، افزود: استعاذه تنها به معنای بیان چند کلمه نیست، بلکه انسان باید با این عبارات، کوچکی و نیازمندی خود را در برابر خداوند اقرار کند. امام صادق علیه‌السلام همچنین تأکید می‌فرمایند که انسان می‌تواند با این تعابیر از هر چیزی، از جمله بلاها و بیماری‌ها، به خداوند پناه ببرد.
وی با اشاره به ضرورت توجه هم‌زمان به پیشگیری‌های مادی و معنوی تصریح کرد: انسان باید برای سلامت جسم خود مراقبت‌های لازم را انجام دهد، اما نباید تصور کند که صرف سلامت امروز، تضمین‌کننده سلامت فرداست. انسان سالم نیز ممکن است بیمار شود و همه انسان‌ها در معرض حوادث و بیماری‌ها قرار دارند. پناه بردن به خداوند در کنار رعایت عوامل و اسباب مادی، می‌تواند زمینه حفاظت و سلامت انسان را فراهم کند.
پناهیان در ادامه به روایتی از امام صادق علیه‌السلام درباره رفتار روزانه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله اشاره کرد و گفت: رسول خدا با وجود آن همه عظمت و کرامت، هر روز از شک، شرک، تعصب، غضب، ظلم و حسادت به خداوند پناه می‌بردند. وقتی پیامبر اکرم از این امور به خدا پناه می‌بردند، ما به عنوان پیروان ایشان باید بیش از پیش مراقب باشیم.
سخنران حرم مطهر با تأکید بر اینکه این سفارش‌ها بخشی از آداب بندگی و سلامت زندگی است، خاطرنشان کرد: همان‌گونه که در سفرهای هوایی رعایت دستورالعمل‌های ایمنی حتی برای احتمال‌های بسیار اندک ضروری است، در زندگی معنوی نیز باید دستورالعمل‌های پیشگیرانه را جدی گرفت. رعایت این امور تنها برای دینداری نیست، بلکه برای سلامت روانی، اجتماعی و حفظ امنیت زندگی انسان نیز ضرورت دارد.
توکل و اعتصام به خدا؛ راه رسیدن به آرامش در برابر وسوسه‌ها
وی با اشاره به اینکه طرح مباحث مربوط به جن و شیطان ممکن است در برخی افراد اضطراب ایجاد کند، اظهار کرد: گاهی انسان پس از شنیدن این مباحث به جای آنکه به خدا پناه ببرد، دچار نگرانی بیشتری می‌شود؛ علت این مسئله آن است که هنوز به معنای واقعی استعاذه و توکل دست نیافته است. اگر انسان وجود دشمن و احتمال آسیب را می‌پذیرد، باید به همان اندازه به قدرت و حمایت خداوند نیز اعتماد داشته باشد.
پناهیان در ادامه با استناد به روایتی از امام کاظم علیه‌السلام گفت: آن حضرت انسان را به اعتصام به پروردگار، توکل بر او و مقابله با هوای نفس سفارش می‌کنند. اعتصام به خداوند به این معناست که انسان خود را در پناه پروردگار قرار دهد و با تکیه بر او آرامش داشته باشد.
امنیت واقعی انسان در گرو اتکای قلبی به خداوند است
سخنران حرم مطهر با تأکید بر اینکه هیچ عامل مادی به تنهایی نمی‌تواند امنیت مطلق انسان را تأمین کند، افزود: ممکن است انسان در محکم‌ترین ساختمان‌ها نیز در معرض مرگ قرار گیرد؛ چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: «أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ». امنیت واقعی انسان در گرو اتکای قلبی به خداوند است.
وی با اشاره به تفاوت میان عقیده و ایمان اظهار کرد: بسیاری از افراد به وجود خداوند اعتقاد دارند، اما از این اعتقاد احساس امنیت نمی‌کنند. ایمان تنها دانستن اینکه خداوند خالق و رازق است نیست، بلکه اعتماد به مهربانی و قدرت اوست. کسی که به خداوند سوءظن دارد یا تصور می‌کند خداوند توان حمایت از او را ندارد، نمی‌تواند آرامش حقیقی را از ایمان خود دریافت کند.
پناهیان ادامه داد: در قرآن کریم درباره مشرکان نیز آمده است که اگر از آنان درباره خالق و رازق آسمان‌ها و زمین سؤال شود، خداوند را معرفی می‌کنند؛ اما صرف پذیرش وجود خداوند به معنای ایمان حقیقی نیست. ایمان زمانی شکل می‌گیرد که انسان به مهربانی، قدرت و حمایت خداوند اطمینان پیدا کند.
سخنران حرم مطهر با اشاره به ضرورت جمع میان توکل و استفاده از اسباب مادی تصریح کرد: اعتماد به خداوند به معنای کنار گذاشتن وظایف و عوامل مادی نیست. اگر انسان بیمار شد باید به پزشک مراجعه کند، درمان را دنبال کند و دارو مصرف کند، اما بداند که شفا در نهایت به دست خداوند است. همچنین برای تأمین معاش باید کار و تدبیر کند، اما روزی را از خداوند بداند.
وی افزود: زندگی درست در ترکیب این دو اصل شکل می‌گیرد؛ انسان وظیفه خود را در استفاده از ابزارها و عوامل مادی انجام دهد و قلب خود را به خداوند متعال متکی سازد. نتیجه این نگاه آن است که انسان وظایف خود را به‌درستی انجام می‌دهد، اما در برابر حوادث و اتفاقات زندگی دچار اضطراب و فروپاشی روحی نمی‌شود.
ابلیس؛ نزدیک‌ترین و سرسخت‌ترین دشمن انسان
پناهیان با اشاره به بخش دیگری از روایت امام کاظم علیه‌السلام درباره مجاهدت با نفس گفت: در این روایت از انسان پرسیده می‌شود کدام دشمن به او نزدیک‌تر و دشمنی‌اش با او بیشتر است؟ پاسخ این است که آن دشمن، ابلیس است؛ همان موجودی که مأمور وسوسه‌افکنی در قلب انسان است.
این سخنران با تبیین شیوه‌های وسوسه شیطان اظهار کرد: شیطان همواره تلاش می‌کند انسان را از یک سوی افراط و تفریط به سوی دیگر سوق دهد. اگر انسان نماز نخواند، او را ناامید می‌کند و می‌گوید دیگر اصلاح‌شدنی نیستی و نماز خواندن فایده‌ای ندارد؛ اما وقتی انسان به نماز روی آورد، از مسیر دیگری وارد می‌شود و او را به غرور و خودبرتربینی گرفتار می‌کند.
وی افزود: شیطان پیوسته انسان را میان ناامیدی و غرور جابه‌جا می‌کند؛ یا به آنچه دارد مغرورش می‌سازد یا به آنچه ندارد مأیوس می‌کند. بنابراین، انسان باید مراقب باشد در هیچ‌یک از این دو دام گرفتار نشود.
پناهیان با اشاره به ادامه روایت امام کاظم علیه‌السلام خاطرنشان کرد: آن حضرت برای آرامش کسانی که از وسوسه‌های شیطان نگران می‌شوند، تأکید می‌کنند که ابلیس با وجود همه تلاش‌ها و شرارت‌هایش، در برابر کسی که به خداوند پناه می‌برد، قدرت چندانی ندارد و نمی‌تواند آسیب جدی به او برساند. انسان باید به خداوند اعتصام و توکل داشته باشد تا از شر او در امان بماند.
حمایت و یاری خداوند؛ شرط اصلی حیات و امنیت انسان
سخنران حرم مطهر در ادامه با اشاره به آیات قرآن کریم درباره نصرت و حمایت الهی گفت: یکی از مجازات‌های مهمی که خداوند برای کافران بیان می‌کند، محروم شدن از حمایت و یاری الهی است. گاهی انسان تصور می‌کند دشمنان باید با ضربه‌های بیشتری روبه‌رو شوند، در حالی که همین‌که خداوند حمایت خود را از آنان بردارد، برای گرفتار شدنشان کافی است.
وی افزود: در مقابل، خداوند مؤمنان را مورد حمایت قرار می‌دهد و در پایان آیه ۷۸ سوره حج می‌فرماید: «فَنِعْمَ الْمَوْلَىٰ وَنِعْمَ النَّصِيرُ»؛ خداوند چه مولای خوبی و چه یاری‌کننده خوبی است.
پناهیان با بیان اینکه انسان در هیچ لحظه‌ای از زندگی خود استقلال کامل ندارد، تصریح کرد: هر انسانی، حتی ورزشکار و فردی که از سلامت جسمی برخوردار است، ممکن است در معرض بیماری، حادثه و آسیب قرار گیرد. آنچه انسان را در مسیر زندگی حفظ می‌کند، حمایت خداوند است. ما مانند کودکی هستیم که هنگام مواجهه با خطر به آغوش پدر و مادر پناه می‌برد؛ با این تفاوت که فاصله قدرت و عظمت ما با خداوند قابل مقایسه نیست.
سخنران حرم مطهر با تأکید بر ضرورت اعتماد به مهربانی خداوند اظهار کرد: همان‌گونه که انسان وقتی فردی نابینا دست خود را به او می‌سپارد تا از خیابان عبورش دهد، او را رها نمی‌کند تا در چاه بیفتد، خداوند نیز بنده‌ای را که به او اعتماد کرده و به او پناه آورده است، رها نمی‌کند. باید باور کنیم که خداوند مهربان است و پشت کسی را که به او تکیه کرده، خالی نمی‌کند.
وی خاطرنشان کرد: وقتی انسان به خداوند پناه می‌برد، باید با اطمینان بگوید خدایا من به تو پناه آورده‌ام؛ من توانایی کافی ندارم، اما تو توانایی و قدرت داری. من به تو تکیه کرده‌ام و توکل من به توست. این همان حقیقتی است که می‌تواند آرامش را در وجود انسان تقویت کند.
